کالبدشکافی فیلترینگ در ۵ کشور آسیایی/ آیا مدل چینی سانسور به الگوی جهانی حکمرانی اینترنت تبدیل می‌شود؟

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، چشم‌انداز دیجیتال در منطقه شرق و جنوب شرق آسیا طی دهه سوم قرن بیست و یکم دستخوش دگردیسی‌های بنیادینی شده است که مرزهای میان امنیت ملی، ثبات سیاسی و حقوق بنیادین شهروندی را بازتعریف می‌کند. در حالی که فناوری‌های ارتباطی با سرعتی سرسام‌آور در حال پیشرفت هستند، دولت‌های منطقه با رویکردهایی متفاوت، از فیلترینگ سخت‌افزاری مطلق تا نظارت‌های قانونی نرم، در صدد تسلط بر فضای مجازی برآمده‌اند. این گزارش به بررسی تحلیلی و تفصیلی محدودیت‌های حاکم بر فضای مجازی در پنج کشور کلیدی این حوزه یعنی چین، کره شمالی، ویتنام، کره جنوبی و فیلیپین می‌پردازد و مکانیسم‌های فنی، چارچوب‌های قانونی و پیامدهای ژئوپلیتیک این محدودیت‌ها را مورد واکاوی قرار می‌دهد.   

اینترنت جهانی در چین چگونه کار می‌کند؟

چین به عنوان پیشگام جهانی در ایجاد زیرساخت‌های سانسور، مدلی را توسعه داده است که تحت عنوان «دیوار آتش بزرگ» (Great Firewall) شناخته می‌شود. این سیستم فراتر از یک ابزار ساده برای مسدودسازی، یک اکوسیستم نظارتی چندلایه است که توسط وزارت صنعت و فناوری اطلاعات (MIIT) و اداره فضای مجازی چین (CAC) مدیریت می‌شود. بر اساس گزارش‌های سال ۲۰۲۵، چین با رتبه ۱۷۸ در شاخص آزادی مطبوعات، به عنوان یکی از سرکوب‌گرترین محیط‌های دیجیتال جهان توصیف شده است.   

سانسور در چین بر پایه کنترل کامل بر دروازه‌های بین‌المللی اینترنت استوار است. تمامی ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی موظف هستند از طریق دروازه‌هایی متصل شوند که توسط اپراتورهای تحت نظارت دولت اداره می‌شوند. این ساختار به مقامات اجازه می‌دهد تا ترافیک مرزی را به دقت فیلتر کرده و دسترسی به وب‌سایت‌های خارجی را به شدت کند یا کاملاً مسدود کنند. طبق داده‌های پلتفرم نظارتی GFWatch، تا پایان دوره گزارش‌دهی اخیر، بیش از ۲۰۰,۰۰۰ دامنه در چین مسدود شده‌اند که شامل بزرگترین شبکه‌های اجتماعی جهان مانند فیس‌بوک، ایکس (توییتر سابق)، یوتیوب، اینستاگرام و واتس‌اپ می‌شود.   

تحول بزرگ در سیستم سانسور چین، جایگزینی بازبینی انسانی با سیستم‌های فوق‌پیشرفته هوش مصنوعی است. با رسیدن تعداد کاربران اینترنت به ۱.۰۵ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۳، مدیریت دستی محتوا غیرممکن شد و پلتفرم‌هایی نظیر وی‌چت و ویبو به ابزارهای پردازش زبان طبیعی (NLP) و یادگیری ماشین مجهز شدند. این سیستم‌ها نه تنها کلمات کلیدی را شناسایی می‌کنند، بلکه قادر به تحلیل «احساسات» و «قصد» پشت پست‌ها هستند.   

تحقیقات نشان می‌دهد که بیش از ۹۰ درصد محتوای سانسور شده در ۲۴ ساعت اول حذف می‌شود و تهاجمی‌ترین حذف‌ها در ساعت نخست انتشار رخ می‌دهد. در واقع، هوش مصنوعی چین از حالت «واکنشی» به حالت «پیش‌دستانه» تغییر وضعیت داده است؛ به طوری که پست‌ها حتی پیش از انتشار گسترده، توسط الگوریتم‌ها شناسایی و خنثی می‌شوند.   

یک پدیده نوظهور در چین، اعمال محدودیت‌های شدیدتر در مناطق خاص جغرافیایی است. به عنوان مثال، در استان هنان، کاربران به طور میانگین با پنج برابر مسدودسازی بیشتری نسبت به سایر نقاط کشور مواجه هستند. این «دیوارهای آتش محلی» نشان‌دهنده استراتژی دولت برای مهار ناآرامی‌های احتمالی در مناطق پرجمعیت یا حساس است. 

چه کسانی در کره شمالی به «اینترنت» دسترسی دارند؟

کره شمالی رادیکال‌ترین الگوی کنترل اطلاعات را در جهان پیاده‌سازی کرده است. در این کشور، اینترنت جهانی مفهومی ناشناخته برای عامه مردم است و تنها نخبگان عالی‌رتبه و دانشمندان منتخب به آن دسترسی دارند. برای سایر شهروندان، شبکه ملی «کوانگ‌میونگ» (Kwangmyong) به عنوان جایگزین عمل می‌کند که هیچ اتصالی به دنیای خارج ندارد.   

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد کره شمالی، استفاده از نرم‌افزار برای جاسوسی و کنترل مستقیم بر کاربران است. سیستم‌عامل بومی «ستاره سرخ» (Red Star OS) به گونه‌ای طراحی شده است که هرگونه تلاش برای دستکاری در فایل‌های سیستمی یا غیرفعال کردن آنتی‌ویروس منجر به ریبوت شدن خودکار دستگاه می‌شود.   

مکانیسم‌های نظارتی در این سیستم‌عامل شامل موارد زیر است:

1. واترمارک کردن فایل‌ها (Watermarking): این سیستم به محض اتصال یک حافظه جانبی (USB)، تمام فایل‌های موجود در آن را با استفاده از شماره سریال هارد دیسک رمزنگاری و علامت‌گذاری می‌کند. این امر به دولت اجازه می‌دهد منشأ انتشار هرگونه فیلم یا موسیقی خارجی را تا نفر اول ردیابی کند.   

2. نرم‌افزار پرچم سرخ (Red Flag): این برنامه در پس‌زمینه اجرا شده و به صورت تصادفی از فعالیت‌های کاربر بر روی صفحه نمایش (اسکرین‌شات) عکس می‌گیرد تا در مراجعات بعدی توسط نهادهای امنیتی بازبینی شود.   

3. امضای دیجیتال دولتی (NATISIGN): دستگاه‌های کره شمالی تنها فایل‌هایی را باز می‌کنند که دارای امضای دیجیتال معتبر از سوی دولت باشند.   

در سال ۲۰۲۰، کیم جونگ اون قانونی را تصویب کرد که مالکیت یا توزیع محتوای فرهنگی از کشورهای متخاصم (کره جنوبی، ژاپن و آمریکا) را با مجازات‌های سنگینی روبرو می‌کند. این قانون به طور خاص شبکه‌های اجتماعی غیررسمی و تبادل فایل‌های دیجیتال را هدف قرار داده است تا از نفوذ «فرهنگ امپریالیستی» جلوگیری کند. گزارش‌ها نشان می‌دهند که حتی استفاده از عبارات یا لهجه‌های خاص کره جنوبی در پیام‌رسان‌های داخلی می‌تواند منجر به بازداشت افراد شود.   

استفاده از «اینترنت» در ویتنام با محدودیت همراه است؟

ویتنام طی سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، با الهام از الگوی چین، قوانین خود را برای تسلط بر فضای مجازی به شدت سخت‌گیرانه کرده است. دولت این کشور اینترنت را ابزاری برای رشد اقتصادی می‌بیند اما همزمان آن را تهدیدی برای ثبات سیاسی قلمداد می‌کند.   

فرمان شماره ۱۴۷ (Decree 147) که در اواخر سال ۲۰۲۴ اجرایی شد، نقطه عطفی در تاریخ دیجیتال ویتنام است. این قانون تمامی پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی، اعم از داخلی و خارجی، را ملزم به رعایت استانداردهای حذف محتوا در بازه‌های زمانی بسیار کوتاه کرده است.   

بر اساس این فرمان:

• پلتفرم‌ها موظفند محتوای ناقض قانون را ظرف ۲۴ ساعت پس از درخواست مقامات حذف کنند.   

• شکایات کاربران در مورد محتوای توهین‌آمیز باید حداکثر ظرف ۴۸ ساعت رسیدگی و محتوا حذف شود.   

• حساب‌های کاربری که در یک بازه ۹۰ روزه، بیش از ۱۰ بار مرتکب تخلف شوند، باید به صورت دائمی مسدود گردند.   

قانون داده‌های ویتنام (مصوب نوامبر ۲۰۲۴) که از جولای ۲۰۲۵ اجرایی می‌شود، الزامات سنگینی را برای بومی‌سازی داده‌ها وضع کرده است. طبق این قانون، «داده‌های هسته‌ای» و «داده‌های مهم» که بر امنیت ملی یا اقتصاد کلان تاثیر می‌گذارند، نباید بدون مجوز صریح دولت از مرزهای کشور خارج شوند. علاوه بر این، تمامی کاربران رسانه‌های اجتماعی در ویتنام باید از طریق شماره تلفن همراه یا کارت ملی احراز هویت شوند؛ در غیر این صورت، حق انتشار پست یا حتی نظردهی در شبکه‌های اجتماعی را نخواهند داشت.     

در می ۲۰۲۵، دولت ویتنام پلتفرم تلگرام را به دلیل عدم رعایت مقررات بومی‌سازی و حذف محتوا مسدود کرد، که نشان‌دهنده قاطعیت مقامات در اجرای این قوانین جدید است.   

«اینترنت» در کره‌جنوبی محدودیت دارد؟

کره جنوبی به عنوان یکی از توسعه‌یافته‌ترین کشورهای جهان از نظر ضریب نفوذ اینترنت، مدل خاصی از محدودیت‌ها را پیاده می‌کند که ریشه در تنش‌های تاریخی با همسایه شمالی و هنجارهای اخلاقی جامعه دارد. سانسور در اینجا از طریق نهادهای قانونی و با توجیه محافظت از سلامت عمومی و امنیت ملی انجام می‌شود.   

نهاد KCSC قدرت گسترده‌ای برای نظارت و حذف محتوا دارد. در سال ۲۰۱۹، این نهاد روش بحث‌برانگیزی را برای مسدود کردن وب‌سایت‌های HTTPS از طریق نظارت بر فیلد SNI (Server Name Indication) معرفی کرد. این روش به ارائه‌دهندگان اینترنت اجازه می‌دهد حتی در ترافیک رمزنگاری شده، متوجه شوند کاربر قصد بازدید از کدام دامنه را دارد و در صورت حضور آن دامنه در لیست سیاه، دسترسی را قطع کنند.   

داده‌های سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهند که بیش از ۲۲۰,۰۰۰ وب‌سایت یا صفحه وب در کره جنوبی مسدود شده‌اند. در حالی که بخش بزرگی از این مسدودسازی‌ها مربوط به قمار، پورنوگرافی و مواد مخدر غیرقانونی است، اما بخش سیاسی نیز تحت تاثیر جدی قرار دارد.     

ماده ۷ قانون امنیت ملی کره جنوبی (NSA) هرگونه فعالیتی را که به نفع «سازمان‌های ضد دولتی» (کره شمالی) باشد، جرم‌انگاری می‌کند. این قانون باعث شده است که حتی دسترسی به وب‌سایت‌های خبری یا ویدئوهای طنز مرتبط با کره شمالی مسدود شود. به عنوان مثال، در می ۲۰۲۴، مقامات کره جنوبی ویدئوی ویروسی «Friendly Father» را در تیک‌تاک به دلیل «بت‌سازی و تمجید» از کیم جونگ اون مسدود کردند.   

«برچسب‌زنی قرمز» خطرناک‌ترین محدودیت در فیلیپین

در فیلیپین، محدودیت‌های رسانه‌های اجتماعی نه از طریق فیلترینگ گسترده تکنولوژیک، بلکه از طریق «سلاح‌انگاری قانون» (Weaponization of Law) اعمال می‌شود. قانون پیشگیری از جرایم سایبری ۲۰۱۲ (RA 10175) ابزار اصلی در این فرآیند است.   

بخش «افترای آنلاین» (Cyber Libel) در قانون فیلیپین، مجازات حبس را تا ۱۲ سال افزایش داده است که دو برابر مجازات افترای سنتی است. این قانون به طور گسترده برای خاموش کردن صدای روزنامه‌نگاران و منتقدان دولت استفاده شده است. 

طبق آمارهای رسمی، از سال ۲۰۱۳ تا اکتبر ۲۰۲۵، بیش از ۸۷,۰۰۰ پرونده جرایم سایبری در فیلیپین ثبت شده است که افترای آنلاین همواره در صدر این لیست قرار دارد. در سال ۲۰۲۵، اگرچه تعداد کل پرونده‌ها نسبت به سال قبل ۳۸ درصد کاهش یافته، اما فشار بر فعالان دیجیتال همچنان پابرجاست.   

یکی از خطرناک‌ترین محدودیت‌ها در فیلیپین، «برچسب‌زنی قرمز» است؛ رویه‌ای که در آن منتقدان، روزنامه‌نگاران و فعالان رسانه‌های اجتماعی به عنوان اعضا یا طرفداران گروه‌های شورشی کمونیست معرفی می‌شوند. این کار افراد را در معرض حملات آنلاین، سوءقصد و بازداشت‌های خودسرانه قرار می‌دهد.

بررسی تطبیقی این پنج کشور نشان‌دهنده یک الگوی کلی به سمت «اقتدارگرایی دیجیتال» در آسیا است. دولت‌ها به طور فزاینده‌ای از تکنولوژی‌های نظارتی برای تثبیت قدرت سیاسی خود استفاده می‌کنند، اما ابزارهای آن‌ها بسته به نوع نظام سیاسی متفاوت است.

چین و کره شمالی «مدل سخت» را دنبال می‌کنند که در آن دسترسی به پلتفرم‌های جهانی به طور کامل قطع شده است. ویتنام در حال گذار به «مدل میانی» است؛ یعنی اجازه فعالیت به پلتفرم‌های جهانی می‌دهد اما آن‌ها را با قوانین بومی‌سازی داده و حذف محتوا به شدت محدود می‌کند. کره جنوبی و فیلیپین در «مدل نرم» قرار دارند، جایی که محدودیت‌ها از طریق نظارت‌های اداری بر محتوا یا تهدیدهای قانونی (مانند افترا) اعمال می‌شود.   

در سال ۲۰۲۵، هوش مصنوعی به سلاح دوطرفه در این نبرد تبدیل شده است. در حالی که چین از AI برای پاکسازی آنی فضای مجازی استفاده می‌کند، در فیلیپین و کره جنوبی، پدیده Deepfake باعث شده است که دولت‌ها به بهانه مبارزه با اخبار جعلی، قوانین نظارتی جدیدی وضع کنند که پتانسیل سوءاستفاده علیه مخالفان را دارد.

منطقه شرق و جنوب شرق آسیا اکنون به آزمایشگاه جهانی برای «حاکمیت دیجیتال» تبدیل شده است. موفقیت مدل چین در کنترل میلیاردها نفر بدون آسیب به رشد اقتصادی، الهام‌بخش سایر کشورهای منطقه مانند ویتنام شده است تا کنترل‌های مشابهی را اعمال کنند. در کشورهای دموکراتیک‌تر منطقه نیز، ترس از اطلاعات نادرست و تهدیدهای امنیتی، راه را برای پذیرش تکنولوژی‌های فیلترینگ پیشرفته (مانند SNI در کره جنوبی) هموار کرده است.   

۲۲۷۲۲۷