چاقوی زنجان بهعنوان یکی از قدیمیترین صنایعدستی ایران، در تقاطع سنت و مدرنیته قرار گرفته است؛ صنعتی که با وجود قدمت چند هزار ساله، برای بقا و توسعه نیازمند عبور از بازارهای محلی، استانداردسازی، حمایت از نسل جدید و حضور جدیتر در بازارهای جهانی است.
به گزارش دنیای برند؛ چاقوسازی در زنجان نه تنها یک حرفه بلکه شناسنامهای هنری و بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی این شهر است. نام زنجان همواره با صدای ضربات پتک بر سندان و درخشش فولاد آبدیده گره خورده است.
چاقوسازی زنجان، میراثی است که از نیاکان هنرمند این دیار به یادگار مانده و چنان با تار و پود زندگی مردم این سرزمین عجین شده که امروز چاقوی زنجان نه یک کالا بلکه نشانی از اصالت، ظرافت و استحکام در فرهنگ ایرانی به شمار میآید.
فهرست مطالب
هنر چاقوسازی در زنجان فراتر از یک صنعت دستی ساده، تجلیگاه ذوق و مهارت استادکارانی است که با بهرهگیری از دانش بومی و ابزارهای سنتی، روحی تازه در کالبد سخت فولاد میدمند.
آنچه چاقوی زنجان را از سایر نمونهها متمایز میکند، نه تنها کیفیت و کارایی خیرهکننده آن بلکه آبکاری منحصر به فرد و تزئینات ظریفی است که با هنرهایی نظیر حکاکی، مرصعکاری و منبتکاری بر روی دستهها و تیغهها نقش میبندد.
امروزه چاقوی زنجان در پیوندی میان سنت و مدرنیته از چاقوهای ضامندار و آشپزخانهای گرفته تا شمشیرهای تزئینی و قلمتراشهای نفیس، مسیر خود را به بازارهای جهانی نیز گشوده است.
با این حال، حفظ این میراث در عصر تولیدات صنعتی انبوه، چالشی است که هنرمندان زنجانی را بر آن داشته تا همچنان بر مدار کیفیت و هنر اصیل حرکت کنند، چرا که هر قبضه چاقو که از کارگاههای کوچک و پرنور زنجان بیرون میآید، روایتی از پشتکار، عشق و هنری است که قرنها در جان این شهر جریان دارد.
چاقوسازان زنجانی از نبود حمایتهای کافی مسوولان از این هنر اصیل و بی توجهی ها نگران هستند و چشم انداز روشنی را برای این صنعت متصور نیستند و از خطر نابودی آن سخن می گویند.
ورود چاقوهای چینی معضل مهم چاقوی اصیل زنجانی
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان گفت: صنعت چاقوسازی زنجان اکنون با بحران گذار از صنعت سنتی-خانوادگی به سمت نیمهصنعتی یا کاملاً صنعتی است که در این مسیر با چالشهای بسیار جدی دست و پنجه نرم میکند.
داریوش نادری با اشاره به چالشهای چاقوسازی زنجان در سه دسته، افزود: تامین مواد اولیه و نوسان قیمت آن از جمله این معضلهاست چون چاقوسازی به شدت به فولادهای خاص مانند فولادهای ضدزنگ یا فولادهای با کربن بالا وابسته است و در این میان نوسانات ارزی و قیمتهای جهانی فلزات، سودآوری هنرمندان را به شدت کاهش می دهد.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان ادامه داد: بسیاری از تولیدکنندگان چاقو در زنجان هنوز از روشهای قدیمی (آتش و سندان) استفاده میکنند که هم زمانبر است و هم کیفیت محصول را در مقیاس صنعتی که برای صادرات لازم است تضمین نمیکند.
وی به مورد مهم کیفیت نامنظم تولیدات این صنعت اشاره کرد و گفت: به دلیل نبود استانداردهای سختگیرانه برای مواد اولیه، خروجی کارگاهی با نوسان کیفیت همراه است که باعث کاهش اعتبار برند چاقوی زنجان میشود.
نادری، چالشهای انسانی و مهارتی سرمایه انسانی را از دیگر چالش های پیش روی این صنعت عنوان کرد و افزود: هنرمندان اصلی و اساتید در حال بازنشسته شدن هستند و نسل جدید یعنی جوانان، تمایلی به یادگیری این حرفه سخت و طاقتفرسا ندارند.
وی با اشاره به کمبود نیروی کار ماهر اظهار داشت: حتی اگر مواد اولیه وجود داشته باشد، پیدا کردن کسی که بتواند با دقت بالا عملیات حرارتی یا رگهزنی را انجام دهد، بسیار دشوار است.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان، به مشکل بازار و برندینگ این هنر اصیل زنجانی اشاره کرد و گفت: متاسفانه ورود چاقوهای تولید شده در چین یا چاقوهای صنعتی ارزانقیمت که ظاهر سنتی دارند، بازار چاقوهای اصیل زنجان را در سطح داخلی تخریب کرده است.
🎯 برای اطلاع از جدیدترین تحولات برندها، همراه ما باشید
تلگرام | اینستاگرام | لینکدین
وی اضافه کرد: محصولات زنجان معمولا در بستهبندیهای ضعیف عرضه میشود که برای صادرات یا فروش در بازارهای مطرح جهانی مناسب نیستند.
نادری به اقدامات معاونت صنایع دستی در سطح ملی یا استانی به ویژه تشکیل خوشههای تخصصی اشاره کرد و افزود: تلاش برای متمرکز کردن تولیدکنندگان چاقو در یک منطقه مشخص مثلاً ایجاد یک شهرک یا خوشه صنعتی چاقوسازی، تسهیل دسترسی به مواد اولیه، کاهش هزینههای لجستیک و ایجاد امکان نظارت بهتر از جمله اقدامات بوده است.
وی به لزوم حمایت از انتقال مهارت شاگردپذیری اشاره کرد و گفت: ارائه تسهیلات یا وامهای آموزشی به اساتیدی که برای آموزش نسل جدید، جلوگیری از مرگ تدریجی این صنعت و حفظ دانش فنی متعهد هستند از دیگر اقدامات بوده است.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان یکی از اقدامات مهم را استانداردسازی و صدور گواهی اصالت ذکر کرد و گفت: همکاری با سازمان استاندارد برای تعریف مشخصات فنی چاقوی زنجان و ایجاد یک نشان اصالت یا گواهی کیفیت با هدف جدا کردن چاقوهای اصیل از کالاهای تقلبی و صنعتی می تواند به توسعه این هنر کمک شایانی کند.
وی به موضوع مهم تسهیل صادرات و برندینگ اشاره کرد و گفت: اقدام مهم در برگزاری نمایشگاههای تخصصی و کمک به تولیدکنندگان برای دریافت نشانهای بینالمللی در این راستا صورت گرفته که هدف آن تغییر از بازار داخلی به سمت بازارهای صادراتی است که ارزش افزوده بالایی ایجاد می کند.
نادری با بیان اینکه برای راهکار عملی باید بر روی پیوند میان سازمان صنعت و معدن و میراث فرهنگی تمرکز کنیم، افزود: صمت باید بر روی تامین فولاد با کیفیت و قیمت ثابت کار کند و اداره کل میراث فرهنگی باید روی اعتبارسازی و تبلیغ چاقوی زنجان کار کند تا محصول از ابزار به یک اثر هنری تبدیل شود.
وی خاطر نشان کرد: با کارهای صورت گرفته معاونت صنایع دستی و همکاری اتاق بازرگانی زنجان در سال گذشته، نشان جغرافیایی چاقو به نام زنجان ثبت شد.
چاقو در لیست خرید خانوارها جایی ندارد
رئیس اتحادیه چاقوسازان استان زنجان نیز در ادامه با بیان اینکه این هنر با بیشینه دو هزار و ۵۰۰ ساله یکی از قدیمیترین صنعت فلزی استان و کشور به شمار می رود، گفت: این هنر بی بدیل و اصیل مختص این استان است.
محمد رسول زکی به واکاوی وضعیت بحرانی صنعت چاقوسازی در کشور پرداخت و افزود: این حوزه تحت تأثیر مستقیم شرایط کلان اقتصادی و سیاسی کشور است و وضعیت آن به عوامل مختلفی باز می گردد.
وی چالشهای تأمین مواد اولیه را نخستین مانع در مسیر تولیدکنندگان چاقو عنوان کرد و گفت: دسترسی به مواد اولیه مرغوب که لازمه تولید محصولی باکیفیت بوده با چالش مواجه شده است.
زکی افزود: نوسانات اقتصادی و فشارهای تورمی، تهیه مواد اولیه را به امری دشوار و هزینهبر تبدیل کرده است که مستقیماً بر قیمت تمامشده محصول نهایی تأثیر میگذارد.
رئیس اتحادیه چاقوسازان استان زنجان به موضوع رکود در بازار فروش (بخش تقاضا) اشاره کرد و گفت: متاسفانه بروز این مساله به کاهش قدرت خرید مردم و تغییر اولویتهای معیشتی اختصاص یافته است.
وی اظهار داشت: تورم و نوسانات اقتصادی باعث شده کالاهایی نظیر چاقو از لیست اولویتهای خرید خانوارها خارج شود که این کاهش تقاضا، روند تولید را تحتالشعاع قرار داده و آن را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
زکی با بیان اینکه با وجود فشارهای اقتصادی و نامهربانی مسولان، تولیدکنندگان همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند، افزود: مهمترین جلوه این فداکاری، حفظ نیروی انسانی است و تولیدکنندگان با وجود کاهش فروش و فشارهای مالی از تعدیل نیرو خودداری کردهاند تا از معیشت کارگران خود محافظت کنند.
وی اظهار داشت: تولیدکنندگان نه صرفا به عنوان فعال اقتصادی بلکه به عنوان حافظان اشتغال و حامیان قشر کارگر بوده و نیازمند توجه روز افزون هستند.
رئیس اتحادیه چاقوسازان استان زنجان با تاکید بر اینکه حمایتهای لازم از سوی نهادهای متولی صورت نمیگیرد، گفت: این صنعت با وجود پتانسیلهای موجود، در انزوا به سر میبرد.
زکی، خواستار یک همت جمعی برای حل مشکلات چاقوسازان شد و افزود: عبور از این بحران، نیازمند توجه ویژه و عملی مسئولین به این صنعت است.
وی خاطر نشان کرد: صنعت چاقوسازی با وجود تمامی فشارهای ساختاری و بیمهریهای مدیریتی، همچنان به دلیل همت والای استادان و تولیدکنندگان به حیات خود ادامه میدهد، اما تداوم این وضعیت بدون حمایتهای دولتی و سیاستگذاریهای کلان اقتصادی موجب می شود این صنعت در درازمدت با مخاطرات جدی روبرو شود.
چاقوی زنجان را دریابید
کریم شعبانی از جمله هنرمندان باسابقه زنجانی که کوله باری از تجربه و عشق به چاقوسازی دارد متولد ۱۳۴۰ در زنجان است و به عنوان یکی از بنیانگذاران ساخت چاقوهای هنری در زنجان، نشان درجه یک هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را دارد.
شعبانی با بیان اینکه از پنج سالگی وارد این صنعت شده و ۶۰ سال است که چاقو میسازد، گفت: چاقو از مهمترین صنایعدستی استان زنجان محسوب میشود که قدمت تولید آن به دو هزار سال میرسد.
وی گفت: آبدیدگی، برندگی و سختی بالای تیغها از ویژگیهای برجسته چاقوی زنجان است، ساخت دستههای چاقو از شاخ و صدف نیز که ظرافت و دقت فوق العادهای را میطلبد، از دیگر ویژگیهای برجسته چاقوی زنجان است.
شعبانی گرانی مواد اولیه چاقو را از مشکلات این هنر ماندگار زنجان عنوان کرد و گفت: به طور مثال پیش از این شاخ گوزن که به طور معمول در دسته های چاقو مورد استفاده قرار می گیرد به وفور یافت می شد اما امروزه به خاطر ممنوعیت و از طرفی به صورت قاچاقی شدن آن خرید آن با مشکل و معضل اساسی مواجه شده است.
وی با بیان اینکه همین مساله موجب شده تا فعالیت چاقوسازان با مشکل مواجهه شود، اظهار داشت: در صورت بی توجهی ها بیم آن می رود که شهر زنجان با وجود هنرمندان اصلی و قدمت بالا به فراموشی سپرده شود، از مسوولان درخواست داریم به این هنر اصیل بیش از گذشته توجه داشته باشند تا همچنان این هنر به فعالیت مستمر خود ادامه دهد و از خطر نابودی در امان بماند.
